Kuzey Atlantik’te stratejik öneme sahip İzlanda, yarın Avrupa Birliği (AB) üyelik müzakerelerinin yeniden başlatılıp başlatılmamasına yönelik kritik bir referanduma gidiyor. Yaklaşık 400 bin nüfuslu ülke, 2024’te Sosyal Demokrat İttifakı liderliğinde kurulan koalisyon hükümetinin kararıyla bu önemli oylamayı gerçekleştiriyor. Referandum, Ada’nın jeopolitik konumunun yanı sıra ekonomik ve egemenlik tartışmalarını da beraberinde getiriyor.
İzlanda, AB’ye üyelik başvurusunu 2009 yılında yapmıştı. Ancak 2013’te AB karşıtı bir hükümetin göreve gelmesiyle üyelik müzakereleri askıya alınmıştı. Yarınki oylamadan “evet” çıkması durumunda, müzakereler yeniden başlayacak ve tamamlanmasının ardından üyelik için ayrı bir referandum daha yapılması gerekecek.
AB üyeliği tartışmalarının temelinde İzlanda’nın balıkçılık sektörü yer alıyor. Bu sektör, ülkenin sadece ekonomik yapısı için değil, aynı zamanda ulusal kimliği ve egemenliği açısından da büyük önem taşıyor. AB’nin Ortak Balıkçılık Politikası’na dahil olmanın, İzlanda’nın balıkçılık üzerindeki karar alma yetkisini nasıl etkileyeceği en büyük endişelerden biri olarak öne çıkıyor.
Araştırmacı Tobias Etzold, referandum sonucunu etkileyecek ana faktörlerin başında balıkçılık üzerindeki kontrolü kaybetme korkusuyla bağlantılı bağımsızlık ve egemenlik konularının geldiğini belirtti. Etzold, ikinci etken olarak ise ABD’nin askeri desteğinin azalması ve NATO’nun potansiyel zayıflaması durumunda ortaya çıkabilecek “dışlanma korkusu”nu işaret etti.
Etzold ayrıca, halkın üyelik müzakerelerinin potansiyel getirilerini görmek isteyebileceğini ve bu “merak” faktörünün “evet” oylarını artırabileceğini ifade etti. İzlanda’nın ordusu olmayan bir NATO üyesi olmasına rağmen, Etzold, AB’nin mevcut güvenlik politikalarının henüz NATO ve ABD’ye olan bağımlılığı değiştirecek düzeyde olmadığını vurguladı.
Tobias Etzold, İzlanda’nın üye olmasa dahi AB ile yakınlaşmaya devam edeceğini ancak değişen güvenlik ortamının daha fazla İzlandalıyı AB üyeliğinin avantajları konusunda ikna etmeye başladığını gözlemledi. Bu arada, AB Komisyonu Genişlemeden Sorumlu Üyesi Marta Kos, Hırvatistan’daki bir konferansta İzlanda’nın gelecek bir veya iki yıl içinde AB üyeliğine hazır olabileceğini açıkladı.
İzlanda’nın Avrupa ve Kuzey Amerika arasındaki kritik “Grönland-İzlanda-İngiltere (GIUK) Boşluğu”nda stratejik bir konumda bulunması, referandumun jeopolitik boyutunu güçlendiriyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’a yönelik söylemleri de Ada’nın güvenlik politikasını etkileyen önemli gelişmeler arasında gösteriliyor. Trump’ın açıklamaları, olası bir ABD-Danimarka geriliminin Kuzey Atlantik güvenliğini doğrudan etkileyebileceği ve İzlanda’nın güvenlik pozisyonunu yeniden değerlendirmesini gerektirebileceği şeklinde yorumlanıyor.
İzlanda, Avrupa Ekonomik Alanı (AEA), Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ve Schengen Bölgesi’nin bir parçası olarak zaten AB’ye yakın bir konumda bulunuyor. NATO üyesi olmasına rağmen daimi ordusu olmayan ülkenin güvenliği, müttefiklerin askeri imkanlarına ve özellikle ABD ile 1951’de imzalanan savunma anlaşmasına dayanıyor.
AB üyeliğini savunanlar, üyeliğin karar alma süreçlerine daha fazla katılım ve ekonomik istikrar sağlayacağını belirtiyor. Karşı çıkanlar ise İzlanda’nın mevcut anlaşmalarla Avrupa pazarına erişebildiğini ve tam üyeliğin sağlayacağı faydaların egemenlik kaybını telafi etmeyebileceğini savunuyor.
İzlanda medyasında yer alan anketlere göre, halkın yüzde 51,3’ü AB üyelik müzakerelerinin yeniden başlatılmasından yana. Müzakerelerin yeniden başlamasına karşı çıkanların oranı ise yüzde 48,7 olarak kaydedilirken, referandumda “başa baş” bir sonucun çıkması bekleniyor.
